Dekabr aýy gelende, dünýäde milliardlarça adam Roždestwo baýramynyň baýramçylyk atmosferasyna çümýär - ýalpyldawuk çyralar, bezegli agaçlar, şatlykly aýdymlar we sowgat bermegiň garaşylmagy. Şeýle-de bolsa, bu "dünýä şatlygy" baýramçylygynyň taryhy kökleri köp adamyň pikir edýäninden has çylşyrymly we gyzyklydyr. Roždestwo baýramynyň ewolýusiýasy medeniýeti, dini we taryhy öz içine alýan, butparaz baýramçylyklaryny, hristian teologiýasyny, folkloryny we häzirki zaman söwda siwilizasiýasyny öz içine alýan ägirt uly hekaýadyr.
1. Senäniň syry: Näme üçin 25-nji dekabr?
Esasy we gyzykly sorag: näme üçin Isanyň doglan gününi 25-nji dekabrda bellemeli? Täze Ähtde Isanyň doglan gününiň anyk senesi görkezilmeýär. Taryhçylar we teologlar irki Kiliseniň bu senäni Rim imperiýasynda meşhur bolan birnäçe möhüm butparaz baýramçylyklaryny özleşdirmek we üýtgetmek üçin saýlandygy bilen giňden ylalaşýarlar.
Iň möhüm baýramçylyk "Dies Natalis Solis Invicti" (Ýeňilmedik Günüň dogluşy) boldy. Ýulian kalendarynda 25-nji dekabr gyşky gün duruşundan gysga wagt soň gabat gelýär, bu bolsa has uzyn günleriň we günüň güýjüniň gaýdyp gelmegini alamatlandyrýar. Imperator Aurelian bu baýramçylygy resmi taýdan 274-nji ýylda gün taňrysy Sol-a sežde etmek üçin esaslandyrdy. Şol bir güni "Dogrylygyň Güni" diýip atlandyran Isanyň dogluşyny bellemek bilen, irki ybadathana bu senäni çuňňur simwolizm bilen doldurdy: hakyky "Dünýäniň Nury" gelip, butparaz Güne sežde etmegiň ornuny tutdy.
Şol bir wagtyň özünde, 17-nji dekabrdan 23-nji dekabra çenli dowam eden Rim Saturnaliýa baýramy Roždestwo baýramyna şatlyk genini goşdy. Bu döwürde jemgyýetçilik tertibi wagtlaýynça tersine öwrüldi: gullar öz hojaýynlary bilen naharlanyp, adamlar sowgat alyşyp, zyýarat edip, şem ýakyp we umumy şadyýanlyklara gatnaşyp bilýärdiler. Bu elementler soňra Roždestwo dabaralaryna girizildi.
2. Dini dessurlaryň orta asyr şadyýanlyklaryna çenli
IV asyryň töwereginde Rim kilisesi tarapyndan resmi taýdan esaslandyrylandan soň, orta asyr Ýewropasynda, esasanam Britaniýa adalarynda Roždestwo dabaralary kem-kemden uly we ... şowhunly boldy. Ol diňe bir dini baýramçylyk däl, eýsem on iki günlük sosial karnawal möwsümidi (25-nji dekabrdan 6-njy ýanwara çenli, Epifaniýa).
Onuň iň meşhur däpleriniň biri "Ýaramaz hökümdaryň" ýa-da "Akylsyzlyk abbatynyň" saýlanmagydy. Bu döwürde ýönekeý ilat hökümdarlaryň roluny oýnap bilýärdi, hakyky häkimiýet bolsa wagtlaýynça togtadylyp, ýaňsylama we agdaryş bilen dolduryldy. Köçeler zyýarat, içgi içmek, ýörişler we dürli oýunlar bilen dolduryldy. Baýramçylygyň bu görnüşi şeýle dünýewi we betbagtçylyga öwrüldi welin, soňra puritanlaryň berk garşylygyna sebäp boldy.
3. Puritan gadaganlyklary we wiktoriýa döwrüniň täzeden döreýşi
XVII asyrda Angliýadaky we Demirgazyk Amerikanyň koloniýalaryndaky puritanlar Roždestwo baýramyny Injil esasyndan mahrum hasaplap, onuň baýramçylyklaryny zalym, pes derejeli we butparazlykdan gelip çykan diýip hasaplaýardylar. Kromweliň hökümdarlygy döwründe Angliýada Roždestwo baýramyny bellemek gysga wagtlyk gadagan edildi. Massaçusets aýlagynyň koloniýasynda Roždestwo baýramyny bellemek hatda 1659-njy ýyldan 1681-nji ýyla çenli bikanundy.
Roždestwo baýramynyň häzirki zaman keşbi Wiktoriýa döwrüniň Britaniýasyna (XIX asyr) köp zat borçludyr. Bu döwürde iki esasy şahsyýet we edebi eser Roždestwo baýramyny täzeden kesgitledi:
- Şazada Albert: Britaniýanyň şa maşgalasyna Roždestwo agaçlaryny bezemegiň nemes däbini ornaşdyrdy, bu bolsa metbugatda beýan edilenden soň milli derejede meşhur boldy.
- Çarlz Dikkens: Onuň 1843-nji ýyldaky powestiRoždestwo aýdymy"maşgala birleşmesi", "haýyr-sahawat we hoşniýetlilik", "sahy paýlaşmak" we "baýramçylyk ruhlary" ýaly esasy ruhuny giňden wagyz etdi. Kitap Roždestwo baýramyny umumy karnawaldan mähirli, maşgala merkezli, mähir we ahlak taýdan oýlanmak bilen doldurylan baýrama öwürdi.
- Şol bir wagtyň özünde, Senagat Rewolýusiýasy döwründe çap etmek tehnologiýasyndaky ösüşler Roždestwo gutlaglaryny meşhurlaşdyrdy we baýramçylygyň bereketleri we ýatlamalary ýetirmek funksiýasyny has-da berkitdi.
4. Aýaz babanyň "Sintetik" rowaýaty
Häzirki zaman Aýaz babasy — gyzyl-ak kostýumly şadyýan, uzyn boýly adam, ol bugalaryň şekilli çana we baca arkaly sowgatlary eltip berýär — "medeni sinteziň" nusgawy önümidir.
- Onuň prototipi Kiçi Aziýadan bolan IV asyrda ýaşan we gizlin sahy sowgat bermek bilen tanalýan ýepiskop Sankt Nikolasdyr.
- Gollandiýaly immigrantlar özleriniň "Sinterklaas" şekilini Nýu Amsterdama (häzirki Nýu-Ýork) getirdiler we onuň ady kem-kemden anglis diline "Aýaz Klaus" öwrüldi.
- XIX asyryň şahyry Klement Klark Muruň goşgusy"Sent Nikolasdan gelen sapar"(şeýle hem belli"Roždestwodan öňki gije" ýaly) buga, çana we baca arkaly girmek ýaly jikme-jiklikleri goşdy.
- Ahyrsoňy, amerikan karikaturaçysy Tomas Nast 1860-njy ýyllardan 1880-nji ýyllara çenli birnäçe suratlar arkaly Aýazbabanyň häzirki zaman keşbini, ýagny dolgun, ak sakgally we Demirgazyk polýusda ýaşaýan keşbini köp derejede beýan etdi.
- 1930-njy ýyllarda “The Coca-Cola Company” tarapyndan suratkeş Haddon Sundblom tarapyndan suratlandyrylan mahabatlar toplumy Aýaz babanyň gyzyl-ak keşbini has-da standartlaşdyrdy we globallaşdyrdy. Bu kampaniýa onuň gelip çykyşy bolmasa-da, häzirki wagtda meşhur bolan keşbi berkitmekde we ýaýratmakda möhüm rol oýnady.
5. Globallaşan dünýäde dürli baýramçylyklar
Häzirki wagtda Roždestwo baýramy dini köklerinden çykyp, bütin dünýäde özboluşly däp-dessurlary ösdürip, global medeni hadysa öwrüldi:
- Ýaponiýada Roždestwo baýramy romantiki Walentin gününe meňzeýär we KFC-niň "Roždestwo çelekinden" lezzet almak özboluşly milli däbe öwrüldi.
- Şwesiýada adamlar uly saman şekilli "Gävle Goat" gurýarlar, ol bolsa köplenç degişmeçileriň ot goýdurmak synanyşyklarynyň nyşanyna öwrülýär.
- Wenesuelada, Roždestwo gijesinde ýaşaýjylar köplenç kilisede montda typýarlar.
- Filippinlerde dünýäde iň uzyn Roždestwo möwsümi bar, ol sentýabrdan ýanwara çenli dowam edýär.
Netije
Gadymy Rimiň gyşky gün tolkun baýramçylygyndan başlap, orta asyrlaryň zyýanly şadyýanlyklaryna, wiktoriýa döwründe maşgala gymmatlyklarynyň daşaýjysyna we şu günki global baýramçylyk söwda bilen mähirliligiň utgaşmagyna çenli, Roždestwonyň taryhy siwilizasiýanyň uýgunlaşmagynyň we birleşmeginiň aýdyň hekaýasydyr. Ol bize däp-dessurlaryň üýtgewsiz däldigini, eýsem yzygiderli özleşdirilme, özgeriş we täzelenme arkaly dowamly janlylyga eýe bolýandygyny ýatladýar. Şu gün Roždestwo agajynyň çyralaryny ýakanda, biz diňe bir maşgalanyň mähirliligine däl, eýsem san-sajaksyz medeniýetleriň we umumy ynsan duýgularynyň birleşmeginden emele gelen ýyldyzlaryň ajaýyp, müňýyllyklara uzalýan derýasyna hem baglanýarys.
Ýerleşdirilen wagty: 2025-nji ýylyň 25-nji dekabry